Arnanut

Aqqa: Marianne Lykke Thomsen
Uia: Brian Buus Pedersen
Ukiui: 47
Atorfia: Seniorrådgiver nunanut allanut tunngasunut pisortaqarfi mmi siunnersorti

- Uagutsinni uiga amerlanertigut igasuusarpoq – iganermi qasuernaraa. Qaaqqusikulavugut ukiorlu nallugu siaasaavik grill atortarparput, Marianne oqaluttuarpoq siaasaavik aneersuartarfimmi aalajangerlugu inissinneqarsimasoq tikkuartuutigalugu, aalajangerneqarsimavormi anorlertillugu tingitaannginniassammat.

Aappariit Nuup ilaani Saqqarlerni illuanni isersimavugut. Angerlarsimaffiat alianaappoq, nutaalianik pequsersugaq, assiliaataannilu malugineqarsinnaavoq aappariit angalatuujusut. Marianne ukiut 20-t nunatsinni najugaqarpoq, nunanut allanut tunngasuni pisortaqarfimmi siunnersortitut atorfeqartuugami nunarsuaq tamakkerlugu angalaartuartuuvoq. Angalasarnermini ilaatigut nerisassanut akuutissat nunatsinni pissarsiarineqarsinnaanngitsut pisiarisarpai.

Aappariit ukiat tamaasa aavartaramik tuttuuteqartarput Kangerlussuarmilu ikinngutitik umimannik pisiffigisarlugit. Aamma namminneq aalisariartassamaalerput:
- Eqiasulaartaratta angallateqaraluarluta aalisarneq ajoratta. Aalisakkanimmi pisiassaaleqinanngilaq Kalaaliaqqami aalisakkat kusanartaqimmata. Pisiniaraangatta tattaajartarpaat kisianni erlaveerneq ajorpaat. Taamaattumik aalisakkat allanngujuinnerusarput, Marianne oqarpoq.

Nerisassiat pingasut Mariannep kangiamiorpalaartuliariniarpai. Siulequtit japanimiutut, taakkumi nerisassiatik akuutissalersorpallaarneq ajorpaat, akerlianilli nerisassat namminneq mamaat ersarinnerulersittarpaat. Nerisassat tullii Thailandimiutut igaajupput, nerisassat kimittuut, nerisassiassanik assigiinngitsut akoorluakkat. Naggataatigullu salaati vietnamimiutut mamarluartunik akuugaq.

- Nunani taakkunani inuit inooriaasaat nuannaraagut. Inuit inussiarnerlutillu ikiuiumatuupput, Marianne oqarpoq. Soorlu oqareertugut aappariit taakku nunanut allanut angalasarnerminni nerisassioriaatsinik isumassarsisarput. Nerisassiornermi malittarisassat atuartarpaat kisianni maleqqissaarneq ajorpaat. Neriniartarfinni nerisatik angerlaraangamik misilittartarpaat.

Naasut nerisassanut akuutissat Mariannep nammineq naatittarpai, oqarporlu naasut nerineqarsinnaasut qatsussinnaanagit. Nerisamik suuneri eqqarsaatigisarneraat aperineqarami akivoq.

- Aappi naaggalu. Nerisagut assigiinngiiaartorujussuusarput, rødvinitorpallaannguatsiarpugulli.

Oqartariaqarpunga nerisassiai tassaapput qarngup mamamik misigissusaanut eqeernarluartut.

Tulliani igasussaq
Pisarneq malillugu normumi tullermi igasuusussaq massakkut igasup toqartussaavaa. Marianne Lykke Thomsenip toqqarpaa Mikisoq Hove Lynge, makku pissutigalugit:
- Inusuttuuvoq iggarissoq ingammik aalisakkanik savanillu.

All.: Marianne Lykke Thomsen/Aminnguaq Dahl Petrussen
Ass.: Aminnguaq Dahl Petrussen/privat

Siulequtit: Uiluiit appelsinalerlugit sojalerlugillu siatat

2-3 appelsinat
400-500 g uiluiit
1-2 alussaat ingefær aserortigaq
4 alussaat olivenolie
2 alussaat sesamolie
3-4 alussaat soja
citronip imal. limep affaata issinga
appelsinap affaata issinga
sesamfrø sikatsitat

Nerisassiat eqqusanik pinnersaaserneqarsinnaapput. Qanoq angitigineri apeqqu taatillugit 2-4-t atorneqarsinnaapput.
2 appelsinat qalipaqartillugit naqittalaakkit isseqarnerulersillugit. Qalipaajakkit tukimullu saatillugit saattunnguanngorlugit kitsikkit. Kitseriikkat puuguttanut sisamanut ilioqqakkit.

Uiluiit siatsivimmi uuliaminermi kissalluakkami siakkit. – Amerlanerusunik siatsissaguit iffiorfimmi grillerneqarsinnaapput. Siariikkat puuguttanut sisamanut taakkununnga iliorarneqassapput.

Citronip/limep aamma appelsinap issingi sojalu ataatsimut aalatikkit, uiluiillu taassuminnga kueriarlugit ingefærinik aserortikkanik nakkalatsitsiffi gikkit.
Naatitat issingat pussummik sukkulilaarneqarsinnaavoq.
Olivenolie aamma sesamolie akuleriisillugit pujortuinnanngorlugu kissaguk – kisianni ilitsinnagu. Puuguttat sisamat nerisassanik immeriikkat uuliamik uunartumik kuitsivigikkit.
Sesamfrønik sikatanik nakkalatserfigikkit ingerlaannarlu sassaalliutigalugit.

Nerisassat: Suluppaagaq green curry coconutilik

1-1½ kg suluppaagaq ilivitsoq – piumaguit Kalaaliaqqami pisiarisinnaavat, pisiffippit tattaajarsinnaavaa.
1 qillertuusaq kokosmælk imal. creme
2 stk citrongræs (ilivitsuutillugit qeritinneqarsinnaapput)
4 cm ingefær – mikisuaranngorlugit aggukkat (qerisuusinnaapput)
12 kaffir limep pilutai – aggoqqissaakkat (qeritinneqarsinnaapput)
1 alussaat fiskesauce (mianersuuguk tarajornitsorujussuuvoq)
1 alussaateeraq sioraasat
1 alussaateeraq green curry pasta (imal. iluarisannik)
1 fed hvidløg – aggorluagaq
½ citron ilanngunneqassaaq
Kuannimineq mamarsaatissaq (kuannit pilutai panertitat imal. kanaartat nutaajutillugit qerititat) (iluarisannik annertussusilikkit)
½ kg basmatiris
1 peberfrugt aappaluttoq – pinnersaatitut aggugaq (salaatilioruit aamma ilanngussinnaavat)

Miseqqiussaatit uku atorlugit: kokosmælk, citrongræs aggugaq, ingefær aggugaq, lime kitsigaq, hvidløg aggugaq, sioraasat aamma green curry. Akussat tamaasa ataatsimut aalateriarlugit 10-15 minuttit missaani qalarusaartissavatit suluppaakkap salinnerani. Mamassusaa naammagilersiillugu sioraasanik taratsunillu akulaarsinnaavat.

Suluppaagaq tattaajarlugulu salinneqassaaq. Ilivitsuutillugu iffiorfimmi siatsivimmut ikineqassaaq. Iluarigukku ilua kuanniminernik immerneqarsinnaavoq. Qaava 4-5-nik saarnga tikillugu ititigisunik uulliusarneqassaaq.

Miseqqiaq suluppaakkap qaavanut kuineqassaaq iffiorfimmilu 30-40- minuttini sianneqassaaq 180 gradeni. Uullinerisigut qalassimanera takuneqarsinnaavoq.

Iggisit: Vietnamimiut salaatiliaat

Dressingi:
1 chili (5 cm missaa) aggoqqissaagaq
1 fed hvidløg angisooq
1½ alussaateeraq riseddike (sylteeddike imal. balsamico)
2 alussaateeraq limep imal. citronip issinga
1 alussaateeraq sioraasat
1-2 alussaateeraq fi skesauce
1½ alussaat naatitat uuliaat
Qasilitsut qernertut
Pisariaqassappat limep citronilluunniit qalipaa aserortigaq.

Salaati:
½ uanitsoq saattunngorlugu kitsigaq
200 gram hvidkål, kinakål, iceberg salat amitsukujunngorlugit kitsikkat
1-2 gulerøddit akunnattut aserortikkat
1 peberfrugt aappaluttoq amitsuaranngorlugu kitserlugu mamarsaatitut pinersaatitullu.
1 qilertat mynte nutaat (aggukkat) – imal. citronmilisse imal. persille (qerisuusinnaapput)

Dressingi salaatilianut kuineqassaaq aalaterluarneqarlunilu. Qorsumerngit ilaat qaavanut pinnersaatitut atorneqassapput – aamma kuanimerngit aggorluakkat taamatut atorneqarsinnaapput.

Salaati siulliullugu suliarineqarsinaalluarpoq uninngalaarsimagaangami mamarnerulersarmat. Pinnersaatitai aalaterluarneqareerpat imal. sassaalliutigineqalerpat aatsaat ilanngunneqassapput.

Mariannep siunnersuutai:
• Taratsersuinerit sioraasanik akulaartaruk nalimmassarlugu – pingaartumik sakkortuunik akuutissalinnik nerisassioraangavit.
• Qaqorteqqasut qalalertinnagit imermik nillertumik qorlorfigitilluakkit – sumiissimaneri nalunartaqaaq.
• Nerisassiornermi malittarisassat maleqqissaarneqartuaannartariaqanngillat – isumassarsiorfigikkit – namminerlu nutaaliorit.
• Nerisassiorninni qalipaatit eqqarsaatigikkit – salaatiliat qorsuinnaavallaarpat peberfrugtimik aappaluttumik akujuk – pinnersaataallunilu illinnarsaataavoq.

Nerisassiornermi akuutissat nunarfinni illoqarfinniluunniit nanisinnaanngikkukkit pisiniarfinni sulisut aperikkit tikisitsisinnaannginnersut.

All.: Marianne Lykke Thomsen/Aminnguaq Dahl Petrussen
Ass.: Aminnguaq Dahl Petrussen/privat

nassataqartuaannarpoq.

Peter Grim Kristiansen sulinermili nalaani qiterminik annerujussuarnermi kingorna puallariartulerpoq. Puallariartornermini pisinnaasai annikilliartuinnarput, sivisuumik nikorfasinnaajunnaarpoq, pisunnerlu arriitsumik sapileriartorlugu. Pualavallaarnerup nappaatit nassatarisartagai sukkorneq gigt-ipalaarnerlu nappaatigilerpai, suli ullumikkut sanigoreeraluarluni nappaatigisaminik.

”Folkesundhed i Grønland” 2004-mi saqqummersumi takuneqarsinnaavoq nunatsinni inuit pualasuut pualasoorujussuillu 1993-miit 2001-p tungaanut amerliartuinartut. Atuakkami aamma takuneqarsinnaavoq sukkortut, uummatikkut nappaatit, taqqakkut milittoornerit aanaartoornerillu Danmarkimut sanilliullugu nunatsinni amerlanerusut. Nappaatit tamakkua nerisanit timersunngippallaarnermillu aallaaveqarsinnaasarmata, nunatsinni pualasuut amerliartuinnartillugit siunissami suli nappaatit tamakkua nunatsinni atugaanerunissaat aarlerinaateqarsinnaavoq.

Peter Grim Kristiansen 50-nik ukioqartoq, ullumikkut 88 kilo-soq takuinnarlugu takuneqarsinnaanngilaq 1998-mi 198 kilo-mik oqimaatsiginikuusoq. Angut angisuujuvoq, inussiarnersoq, qiimasoq qungujulasorlu. Suliffi ani apersuiffi ssannukaratta, oqilangaarmat malinnaasinnaanngingajappunga.
Peter Grim Kristiansen-ip siornatigut inuunera ullumikkullu inuunera assigiinngingaarmata soorlu inuit assigiinngitsut marluk inuunerat oqaluttuarineqartoq. Peter Grim Kristiansen-ip inuunera tusarlugu uppernarsineqarpoq inuuneq ajorluinnaraluartoq ajunngitsumut saatinneqarsinnaasoq. Peter Grim Kristiansen siornatigut inuuneqarsimavoq imerajuttuulluni, ikiaroortartuulluni nereruloortartuullunilu.

Peter Grim Kristiansen-illi inuunera allanngorpoq 1998-mi pualanerpaaffi mmi nalaani oqimaalutarfi it nalinginnaasut atorsinnaanagit Dronning Ingrid-ip Napparsimavissuani neqinut oqimaalutarfi ssuannut uuttorneqarami paasigamiuk 198 kilo-mik oqimaatsigilersimalluni. Tassani pualavallaarnini aatsaat nassuerutigaa, ikiortissarsiorlunilu.
- Taamani 198 kilo-mik oqimaatsigilersimallunga paa sigakku, tupannermik nivingajappunga, assullu quarsaarlunga. Eqqarsarpunga juice 2 literi imersimagaluarukku 200 kilo angusimassagaluarlugu. Taamanimi juice 2 literi imaaliallaannaq imertarnikuuara, Peter Grim Kristiansen oqaluttuarpoq.

Peter Grim Kristiansen Nuummi utoqqaat innarluutillillu angerlarsimaffi anni Ippiarsummi suliffi gisaani apersorpara. Ullormut akunnerit sisamat sulisarpoq, sulisarninilu sulisinnaaleqqinninilu assut nuannaarutigai, pualagallaramimi sulisinnaanngilaq siusinaarlunilu utoqqalinersiutisisarluni.
- Pualagallarama pisinnaasakka annikilliartortillugit puallariartuinnarpunga. Oqimaalliartorninnilu pualanermalu nassataanik nappaateqalerlunga. Sukkornermik gigtipalaamillu nappaateqalerpunga, taakkulu saniatigut oqimaappallaarnera pissutigalugu naggusserineq, seeqqunnik, siffissannik qitinnillu anniartuartarpunga, taamaammallu aamma iisartagartukkama saniatigut nipaallisaatinik iisartagaqarpunga sakkortusiartuinnartunik, Peter Grim Kristiansen oqaluttuarpoq.

Peter Grim Kristiansen puallariartornermini pisussinnaanera annikilliartuinnarpoq pisukkaangami ipisaanngusarluni.
- Sivisuumik nikorfasinnaanngilanga, allaallu nikuillunga uffarsinnaanngilanga. Pisinnaasakka annikilliartortillugit nikallunganeq, kanngusunneq, aliasunneq, imminullu nalligineq aamma misigisarpakka. Puallariartuinnarninni kinaassusera mikisuararsuanngorpoq avatangiisikkalu uannik aqutsisunngorput.
- Tamakku pillugit aliasunnaveersaatigalugu nerisarpunga. Nakeriallaatigisannik misigisaqarsimaguma, oqarfigitissimallungaluunniit aamma nerinermik taarteqartittarpakka, Peter Grim Kristiansen oqaluttuarpoq.

Peter Grim Kristiansen-ip puallariartuinnarnerani suna tamarmi ajorsiartuinnartutut ippoq. Anniarami puallariartuinnarpoq, puallariartuinnaramilu anniaraluttuinnarpoq, taamaalillunilu sorusussaa aamma annikilliartuinnarpoq.
- Allaannginnami qimmeq imminut pamiuminik kiisaqattaartoq, suna tamarmi kaaviinnartutut ilerami, Peter Grim Kristiansen oqaluttuarpoq.

‘48 KILO-INNAAT’ KATAPPAI
Peter Grim Kristiansen sanigorsarnissaminik ikiortissarsiunngikkallarami nammineq sanigorsarnissaminut piareersarniartarsimagaluarpoq, pualavallaarninili nassuerutiginnginnamiuk sanigorsarnerigalui qatangiinnartarput.

- 198 kilo-nngorsimallunga paasigakku aatsaat imminut nassuerutigivara ajornartorsiuteqarlunga, sanigorniarumalu ikiortissarsiortariaqarlunga. Pualavallaarnera nassuerutigigakku peqqinnissaqarfimmut ikiortissarsiorama matut ammarput, sanigorsarnissannullu ikiortissarsivunga. Dronning Ingrid-ip Napparsimavissuani nerisanik siunnersuisartumik, fysioterapeut-imillu ikiortilerlunga 1998-mi sanigorsarnera aallartippoq, Peter Grim Kristiansen oqaluttuarpoq.

Peter Grim Kristiansen-illi sanigorsarnera arriitsuinnarmik ingerlavoq. 1998-miit 2004-p tungaanut ”48 kilo-innaat” katappai.
- Ukiut taakkua ikiortilerlunga sanigorsaraluarlunga suli inuunera iluarsinngilaq. Nerisoortarpunga kaloriallu peqqusaasut sinnertoortarlugit. Paasisinnaanngilara sooq taama arriitsigisumik sanigoriartornerlunga, Peter Grim Kristiansen oqarpoq.

Ukiut taakku ingerlanerini Peter Grim Kristiansen aamma alianangaartunik misigisaqarpoq, inuttut qaniginerpaasani annertoqqutinilu marluk annaagamigit. 2000-mi nulia imminoorpoq, 2003-milu angajua aamma imminoorluni.
- Inuuninni qaniginerpaasakka annertoqqutigisakka, uannullu sunniinerpaat annaavakka, taamani timikkut anersaakkullu sanngiillissutigeqisannik. Nukittuniapiloortarpunga, aliasunnerulli, imminut pisuutinnerup, misigissutsinillu matoorinerup kingunerivaa 2004-mi qasusoorujussuarninnik.
- Ukiut pingasut 2001-miit 2004-mut ininni imminut mattuttarpunga, ininni igalaat tamarmik saagoqqissaarlugit pisarlunga. Allaat igalaat ilaat assilissamik asseqqavara. Inuit oqaluukkaangakkit isaatigut isigisinnaanngilakka, misigissutsikkullu narrujuummiasuullunga. Tarrarsuutikkut imminut qiviarsinnaanngilanga, atisaqarnangalu imminut takusinnaajunnaarsimallunga, Peter Grim Kristiansen oqaluttuarpoq.

ANERSAAQ TIMILU ATAQATIGIIPPUT
Peter Grim Kristiansen 2004-mi qasusoorujussuarpoq marloriarlunilu imminooriarluni. Dronning Ingrid-ip Napparsimavissuani A1-mi sivisuumik uninngavoq, uninnganerminilu tarnip pissusaanik ilisimasalimmik, psykologimik oqaloqateqartalerluni.
- Psykologimik oqaloqateqartalerama nerisakka sinnertoortarunnaarpakka aatsaallu iluamik sanigoriartulerlunga. Amigaatigisimavara pualanerma akuerinissaa, misigissutsikkullu nammatarpassuama aaqqissuunnissaat. Psykologimik oqaloqateqar talerama qilerutit qasukkarput, aatsaallu sanigoriartornissannut suleqataalerlunga.
- Timiga suliarinialerakku anersaaralu suliarinagu, iluamik sanigunngilanga. Uineq kisimi iluarsartuunneqarsinnaanngilaq, aamma anersaaq suliarineqartariaqarpoq. Inuuneq iluarsiniaraanni timi anersaarlu ataqatigiikkamik tamarmik iluarsaanneqarnisssaat pisariaqarpoq, Peter Grim Kristiansen oqarpoq.

Peter Grim Kristiansen sanigoriartornermini imminut tatigiartuinnarpoq, qiimmappoq, toqqissisimasumik allanngujaatsumillu inuuneqalerluni. Inuit allat tatigilerpai inuillu tatiginnilerput.

- Sanigorama akissarsiarivakka akunnerpassuit issiasinnaanngorama. Sulisinnaanngorpunga tatigineqarsinnaalerlungalu. Misigissutsikkut iliuutsikkullu allanngujaatsunngorpunga.

- Massakkut ima inuttut nukittutigaanga imminullu tatigitigalunga allaat inuunitoqara oqaluttuarisinnaalerlugu. Inuit isaatigut isigalugit oqaloqatigisinnaalerpakka, massakkullu ininni unnukkaluarpalluunniit saagukka saagueqqajuaannalernikuupput, Peter Grim Kristiansen qungujulluni oqarpoq.

PEQQISSUNNGORNEQ
Peter Grim Kristiansen ullumikkut 88 kilo-mik oqimaassuseqarpoq. Ullut tamaasa suliffimmini Ippiarsummi 30 kilometerinik 1 time cykelertarpoq. Sukkornermik nappaateqarnini peqqutigalugu. nerisai suli killilersugaapput nakkutigisaallutillu. Tamannali sungiutiinnarnikuuaa, qaammatillu pingasukkaaginnarlugit nerisanik siunnersuisartoq naapittarpaa. Ullut ilaanni nerinerulaarsimagaangami aqaguani nerrikinneruinnartarpoq.
- Sukkorninnut suli iisartagartorpunga, sukkoqarnerali affaannanngornikuuvoq. Kolesteroltal-ikka iluarsinikuupput, qaqutiguinnarlu putukkukkut aseruuttoortarpunga, tassa gigtipalaarnera pillugu putukkukkut aseruuttoortarama. Nataqqukka ilungersortikkunnaarakkit anniassaarpunga qaqutiguinnarlu nipaallisaatitortarlunga, Peter Grim Kristiansen oqaluttuarpoq.

Peter Grim Kristiansen-ip inuit pualavallaartut sanigorusuttullu siunnersorusuppai ikiortissarsioqqullugit, pingaartumillu pualavallaarnerminnik nassuerutiginnissasut.
- Peqqinnissaqarfik pisussaaffeqarpoq saaffiginnikkaanni ikiuissalluni. Nalunngilara alloriarneq sapernarnerpaasartoq taamaammallu tapersersortissarsiorneq pisariaqarsinnaavoq. Kisianni aamma ikiortissarsioraanni suna tamarmi ammartarpoq, siumuinnarlu ingerlasoqarsinnaalluni, Peter Grim Kristiansen oqarpoq.

Peter Grim Kristiansen ullumikkut pissusaa allanngujaatsunngorsimavoq. Avatangiisaasa inuunera aqukkunnaarsimavaat, namminerlu inuunini aqulersimallugu. Nakkaqqajaajunnaarsimavoq nikallungaqqajaajunnaarlunilu. Inoqataasa suliffiatalu tatigisinnaavaat. Inuk eqqissisimasunngorsimavoq toqqissisimasorlu.

All. Dorthe Heilmann
Ass. Dorthe Heilmann/privat

Sukkorneq ulorianaateqarpoq maluginagulu pigineqarsinnaalluni.

Sukkorneq tassaavoq aap sukkoqarnera nalinginnaasumit qaffasinnerusoq. Sukkornerit assigiinngitsut marluupput. Siulleq tassaavoq meeqqani inersimasunilu takkuttartoq. Aappaalu tassaavoq utoqqalinermi, tassa inooriaatsimut tunngalluni takkuttartoq. Inuit amerlasuut sukkornertik nalullugu ulorianaateqartumik inuusarput taamaattumik ilisarnaatai ataaniittut atuakkit imaassinnaavoq illit sukkortutit. Sukkorneq takkuttarpoq.

Pualavallaarneq timersunngippallaarnerlu peqqutigalugit. Tassa ulluinnarni inooriaatsimit pinngoriartuaartarpoq ukiut amerlasuut ingerlaneranni. Ilaatigut ukiut qulit sinnerlugit qaangiukkaangata aatsaat sukkornerup ilisarnaatai takkuttarput.

SUKKORNERUP ILISARNAATAI
Aap sukkoqassusaa qaffakkaangat ukua malunniuttarput.
- Qilanneq
- Quiartoqattaarneq
- Qasuneq
- Nererusussuseqannginneq sanigornerlu
- Kinguaassiutitigut ungilattoorneq
- Amikkut ameraasakkullu ungilattoorneq
Siutikkut aaversinnermi paasiniarneqartarpoq inuk sukkornersoq. Meqquteerannguamik siut kapineqartarpoq, aallu annikitsoralaaq atortorissaarummut ikineqartarpoq tassanilu takuneqarsinnaasarpoq inuk sukkornersoq.

KINGUNERLUTSITSISINNAAVOQ
Aap sukkoqarnera annikippallaalersinnaasarpoq nakorsartinneq peqqutaalluni. Syreforgiftning aamma kingunerusinnaavoq nakorsaammik insulin-imik amigaateqarneq peqqutaalluni. Annertunerusumillu kingunerlutsitsinermi uku takkuttarput:
- Isikkut nappaateqalerneq
- Taqqat ajorseriarnerat
- Tartukkut nappaateqalerneq

KATSORSARNEQARTARNERA
Sukkorneq paasineqarpat nakorsaatit assigiinngitsuusarput apeqqutaalluni sukkorneq qanoq sunniuteqarsimanersoq. Ilaat iisartagartortarput ilaat insulin-imik kapoortarput tamarmillu nerisaat timillu atortarnera allanngortinneqartarput taamaasilluni inooriaaseq allanngortinneqartariaqartarpoq.

Pasisaqarfik: www.peqqinneq.gl

Nunatsinni inersimasut akornanni pualasuut pualasoorujussuillu nunatsinni amerliartuinnartut misissuinerit kingulliit takutippaat. Tamanna siunissaq ungasinnerusoq eqqarsaatigalugu inuiaqatigiinnut akisusinnaassasoq, Nuummi nakorsaq Birgit Niclasen oqarpoq.
- Isumaqarpunga nunatsinni inuit puallariartuinnarnerat ajornartorsiutitut isigineqartariaqartoq. Massakkut ajornartorsiutip qaava aatsaat takuarput. Tamanna sukumiisumik iliuuseqarfigineqartariaqarpoq, paasititsiniaanerit pinaveersaartitsinerillu annertuut aqqutigalugit, Birgit Niclasen oqarpoq.

Nakorsap siunnersuutai:
Peqqissumik inuuneqarusukkuit suut nerinerlugit eqqarsaatigisakkit.
Periarfissatit tamaasa atorlugit aalasarit timersorlutilluunniit.
Pisuttuarneq ileqqorileruk, bussernak biilernalluunniit pisuttarlutit.
Eqqaamallugulu nuannerisannik timersuuteqassagavit.

Nunatsinni inuit amerliartuinnartut puallariartornerisa ernumanaateqarnera arlalinnik peqquteqarpoq. Siunissaq ungasinnerusoq eqqarsaatigalugu inuit napparsimasut amerlinerat peqqutigalugu inuiaqatigiinnut akisuunngorsinnaavoq, nakorsaatinut aningaasartuutit, napparsimavinnilu uninngasut amerlinissaat naatsorsuutigineqarsinnaavoq, sulisinnaasullu ikinnerulernissaat aamma naatsorsuutigineqarsinnaalluni. Tamakku tamarmik inuiaqatigiinnut eqquissasut, Birgit Niclasen oqarpoq.
- Pualasuujunerup nappaatit nassatarisartagai soorlu uummatip taqarsuatigut nappaateqalernerit sukkulernerlu, nappaataapput napparsimasumut nakorsanik pisariaqartitsitsiuartut. Taamaammat pualasuut amerliartuinnartillugit napparsimasunut aningaasartuutit amerlissapput, Birgit Niclasen oqarpoq.

Nunani allani napparsimasunut aningaasartuutit naatsorneqartarput, nunatsinnili tamanna suli ingerlanneqalinngilaq. Taamaammat aningaasatigut qanoq annertutigisumik qaffakkumaarnissaat suli nalilersorneqarsinnaanngilaq. Birgit Niclasen-ili oqarpoq napparsimasut amerliartortillugit napparsimasunut aningaasartuutit qaffannissaat naatsorsuutigineqarsinnaasoq.

Aalasanngippallaarnerup pualavallaarnerulluunniit nappaatit pilersissinnaasai:

• Aap naqitsinera qaffasippallaalersinnaavoq. Aap naqitsinera qaffasippallaarpat taqakkut qerattartoorneq, taqakkut milittoorneq sukkulernermillu kinguneqarsinnaavoq. Aak qaffasippallaalerpat malugineqarneq ajorpoq, aatsaallu nakorsamit misissortinnermi paasineqarsinnaalluni.
• Sukkulerneq. Sukkorneq aamma taqqat qerattartoortissinnaavai milittoortissinnaallugillu. Sukkornerup tartut ajortunngortissinnaavai, isillu ajortunngortissinnaallugit. Sukkortut sukkulernertik aallaqqaammut aamma malugineq ajorpaat, taamaammallu ukiorpassuit ajorsiartorusaarsinnaalluni. Sukkortuuneq alla pillugu misissortinnermi paasineqarnerusarpoq.
• Suli ukiukitsuulluni uummallulerneq.
• Kræfteqalerneq. Iviangikkut inalugarsuakkulluunniit kræfteqalersitsinerulertarluni.
• Nikallungarujussuarneq, qasusoorneq.
• Naggussakkut nungullarluni gigteqalerneq.
• Qitilerineq makitserinerlu (lænd) allatigullu.
• Meeraq naartuunermini anaanaa pualasuujuguni meeraq uloriarnartorsiornerusinnaavoq.

Pualasuujunerit ulorianarnersoq apeqqutaavoq sukkut pualasuujunerlutit. Orsoq timimi sumi inissisimanersoq apeqqutaasarpoq. Orsoq timimi imaluunniit sakissanni inissisimaguni peqqissusermut ulorianarneruvoq, nissunni imaluunniit nulunni inissisimaguni peqqinninnut ulorianannginnerusarluni. Orsup timimi inissisimanera qullariartortillugu, uummatikkut nappaateqalernissannut imaluunniit sukkulernissannut qaninnerusarpoq.

Pualasuujuneq assigiinngitsunut marlunnut assersuunneqarsinnaavoq, iipilimut peerimulluunniit:

Naatitat tigummiviatigut tigummigukkit peeriataatigut ammalornerusarpoq, iipilil qeqqatigut ammalornerusarluni. ’Iipiliuguit’ qeqqatigut pualanerussaatit – iipilitut ammalortigalutit – pualanerillu pinngitsoornak iliuuseqarfigisariaqarlugu. ’Peeriuguit’ peqqissusinnut ulorianannginnerussaaq. Eqqaamajulli oqimaappallaaruit ungasinnerusoq eqqarsaatigalugu ilinnut peqqinnarnerussaaq sanigorsaruit.

Tigusiffik: netdoktor.dk

BMI Body Mass Index-imut naalisaaneruvoq, tassa timimi orsoqarpallaarnermik imaluunniit pualavallaarnermik naatsorsuinerulluni. BMI naatsorsortillugu arnat angutilluunniit nukit toorujussuit pualavallaartutut naatsorsuinermi inissinneqarsinnaapput, nukiit orsumik oqimaannerusarmata. Aamma timikkaat BMI 25 qaangeqqqasinnaavaat pualasuujunngikkaluarlutik. Imaluunniit tuattut BMI 20 ataateqqasinnaavaat saluppallaartuunngikkaluarlutik. Taamaammat BMI suiaassuseq, ukiut, timillu sananeqaataa apeqqutaatillugit naatsorsorneqartuaannartariaqarpoq.BMI-mik naatsorsueriaaseq ataani atorneqartoq WHO-p naatsorsuinera malillugu atorneqarpoq.

BMI-p naatsorsornerani inernerisa isumai:
BMI 30 qaangersimagaangagu: Oqimaappallaarujussuarneq. Sanigorsartariaqarputit pualavallaarnerit nappaateqalissutigisinnaagakku.
BMI 25-30: Oqimaappallaarneq. Kilo-t arlallit katattariaqarpatit oqimaassusissat pissusissamisoortoq anguniarlugu.
BMI 20-25: Oqimaassuseq pissusissamisoortoq.
BMI 20 ataallugu: Oqippallaarneq.

BMI pissusissamisoortoq:
Arnat: 20,5 – 24,9
Angutit: 22,0 – 26,4

BMI imatut nammineq naatsorsorsinnaavat:
Siullermik takissutsit takissutsinnik gangeruk.
Taava oqimaassutsit naatsorsukkanni kisitsit inerneranik dividereruk.
Soorlu 1,74-mik takissuseqarputit 75 kilo-millu oqimaatsigalutit: 1,74 x 1,74 = 3,03
75 kilo dividereruk 3,03-mik = BMI-t 24,75-iuvoq

Tigusiffiit: De Danske Vægtkonsulenter aamma WHO

BMI-mik naatsorsueriaaseq nakorsat akornanni aamma atorneqartarpoq. Birgit Niclasen
oqarpoq inuk pualasuujusoq takuneqarsinnaagaluarluni, taamaattoq BMI-a naatsorsussallugu
pitsaasuusoq, inuup peqqissusaa taamaalilluni aamma takuniarneqarsinnaasarmat.
Inuk pualavallaarpat aamma ilaqutai pillugit apersorneqartarpoq, ilaqutaami sunik nap paateqarneri
imaluunniit sunik toqquteqarsimaneri aamma peqqissutsimut apeqqutaasinnaasarput,
nappaatit ilaat ilaqutariinni imaluunniit kinguaarinni atugaasinnaasarmata.

BMI-li inuup orsoqassusaanik naatsorsueriaaseq inersimasunut atorneqartartoq meeqqanut atorneqarsinnaanngilaq. – Meeqqanut naatsorsueriaatsinik allanik peqarpugut. Meeraq inunngornerminiit angissusaa oqimaassusialu misissortarpagut, oqimaassusaa angissusianut tulluunnersoq takuniarlugu. Misissueriaaseq taanna inuusuttunngornissaata tungaanut atortarparput, taakkulu skemat allatut isikkoqarput. Taamaammat inersimasunut naatsorsueriaaseq taanna meeqqanut atorneqarsinnaanngilaq.

Nittartakkat soorlu BT, Ekstrabladet, Netdoktor assigisaallu, BMI-mik naatsorsuiffi ssanik aamma peqarput.

All./Ass. Dorthe Heilmann

1962-miit 1964-p tungaanut misissuinerit ingerlanneqartut takutippaat nunatsinni kalaallit akornanni sukkorneq atugaanngitsoq. Ukiuni tulliuttuni 30-ni Alaskami Canadamilu misissuinerit takutippaat sukkortut amerliartuinnartut, nunatsinnili 1999-mi aatsaat innuttaasut peqqissusaannik misissuitsitsisoqaqqippoq. Taassani misissuinermi paasineqarpoq sukkorneq type 2 diabetes-imik taaneqartartoq illoqarfinni nunaqarfinnilu atugaalersimasoq, ukioqqortusiartortillutillu amerliartuinnartartut, kisitsisillu Danmarkimiit sanilliullugit aamma amerlanerusut. Misissuinermi sukkortut paasineqartut akornanni 70 procentiisa nalusimavaat sukkornermik nappaateqarlutik.

Innuttaasut 16 procentiisa missaaniittut sukkortuupput.

Tigusiffik: Folkesundhed i Grønland, 2004

- Peqqissumik nuannersumillu inuuneqarusukkaanni timersorneq aalasarnissarluunniit pinngitsoorneqarsinnaanngillat. Inummut iluarusutsitsisarpoq imminullu tatiginerulersitsisarluni. Imminut nuannarineq annerusarpoq qiimanerulersitsisarlunilu. Taamaalilluni inuuneq aamma naleqarnerulertarpoq, Allan A. Juhl oqarpoq.

Sanigorsartut
Timigissartarfimmi Fit og Fun-imi ukiut pingajussaat ingerlanneqartumi pualasuunik immikkut sanigorsartitsinerit ingerlanneqarput. Ukiumut holdit nutaat pingasut aallartittarput, massakkulli holdit ataatsinik ilaniarneqarput. Immikkut sanigorsartut sapaatip akunneranut marloriarlutik timigissartarfimmiittarput, timigissartarfik sanigorsartuinnarnik inoqartarluni. Sanigorsartut Allan A. Juhl-imit sungiusaasutut, fysioterapeut-imit, tarnip pissusaanik ilinniarsimasumit, nerisanillu siunnersuisartumit immikkut nakkutigineqartarput. Taamaalillutik sanigorsartut timigissartarfimmiinnerminni immikkut ikiorneqarlutik tapersersorneqarlutillu sanigorsartarput. Sanigorsarneq qaammatini pingasuni ingerlanneqartarpoq, 2.595 koruunimillu akeqarluni. Sanigorsartut sapaatip akunneranut marloriarlutik naapittarput.

Alloriarneq annertooq
Allan A. Juhl-ip timigissartarfiuteqarnermini malugisimavaa, inuit pualasuut sanigorsarniarlutik timigissartarfimmut saaffiginnikkaangamik assorsuaq ittoortartut, ilaallu sapiiserujussuaqqaarlutik aatsaat saaffiginnittartut.
- Timigissartarfiuteqarninni maluginikuuara pualasuut imminnut tatiginerat imminnullu isiginerat appasissorujussuusinnaasartoq. Malunnavissumik pualasuujuneq kinaassutsimut imaannaanngitsumik sunniuteqartarpoq. Pualasuut ilaat takkukkaangamik sivisuumik sapiiseqqaarsimasarput, inoqarpiannginneranilu misilitsikkumasarnerusarlutik. Timigissartarfimmut takkunneq taakkununnga alloriarnerusarpoq annertoorujussuaq, nukippassuillu atoqqaarlugit aatsaat takkuttarput, Allan A. Juhl oqarpoq.

Pualasuullumi sanigoriartortillutik nukkakkiartortillutillu qiimmaakkaluttuinnartartut Allan A. Juhl oqarpoq, timersorusunnerallu annertusiartuinnartartoq.
- Sanigorsartut timertik nukkakkiartortillugu sanigoriartortillugul imminnut tatiginerulertutut pissuseqalertarput, nuannaarnerulertarput qiimmannerullutillu. Malunnavissumik inuunerat naleqarnerulersimasutut ittarpoq, Allan A. Juhl oqarpoq.

Aalaneq nukissaqarnerulersitsisarpoq
Timersoraanni aalagaanniluunniit nukit atorlugit, nukit atukkagut alliartortarput sulilu nukissanik tuniseqqittarlutik. - Timerpununa nuannersoq, ajunngitsumik pigaangatsigu aamma ajunngitsumik pisarpaatigut. Taamaammat paariuartariaqarpoq ajunngitsumillu pillugu. Nukigut atorutsigit suli nukkakkaluttuinnassaagut, timerpullu atorutsigu aamma sunut tamanut nukissaqarnerulissaagut, Allan A. Juhl oqarpoq.

All./Ass. Dorthe Heilmann